Paddenoverzetactie - Paddentrek
Paddentrek
Paddentrek: een bizar fenomeen
De gewone pad komt bijna overal voor in Vlaanderen. Misschien is hij daarom de 'gewone' pad gaan heten. Als het om zijn manier van leven gaat, is de naam slecht gekozen, want er is veel ongewoons te melden over deze soort (zie ook kadertekst). Wist je bijvoorbeeld dat gewone padden vooral van mieren leven? Of neem de paddentrek. Het is toch een ongelooflijk wonder, voor wie het wil zien natuurlijk, dat elk jaar opnieuw zoveel padden bijna tegelijkertijd vanuit hun winterverblijfplaatsen onder de grond tevoorschijn komen om een 'race' te starten naar hun voortplantingsplaatsen – poelen, vijvers, grachten en sloten – die ze jaar na jaar opnieuw opzoeken.
De gewone pad ontwaakt uit de winterrust vanaf begin maart, soms al vanaf begin februari of nog vroeger. De paddentrek is sterk afhankelijk van de weersomstandigheden. Bij zacht, vochtig weer of tijdens een regenbui verloopt de paddentrek massaal. Bij winderig of kouder weer zoeken de dieren een schuilplaats op en pas wanneer de weersomstandigheden opnieuw gunstig zijn, wordt de trek hervat. Het is dus mogelijk dat in sommige jaren de meeste dieren binnen een tiental dagen op de paaiplaats aankomen, terwijl dat in andere jaren gespreid gebeurt over een periode van drie of vier weken.
Maar er zou nog meer aan de hand zijn. Zo is uit onderzoek gebleken dat gewone padden die de hele winter onder kunstmatige omstandigheden in het donker bij 5 °C werden gehouden, in maart de onrust in het lijf kregen en gingen rondwandelen. Blijkbaar beschikken gewone padden over een inwendige klok, die min of meer onafhankelijk van de weersomstandigheden in maart 'afloopt' en aangeeft dat het tijd is om aan de voortplanting te beginnen.
Weetjes over het liefdesleven van de padden!
Padden ogen voor de mensen allerminst sexy. De ogen van padden zijn weliswaar wondermooi, ze zijn koperrood met een horizontale pupil, maar door hun wrattige huid vinden veel mensen de dieren allerminst aantrekkelijk. Ook enkele 'gezwellen' opzij van de kop bevorderen dit beeld (achter elk oog bevindt zich een grote oorklier, de paratoïde klier, die schuin naar achteren loopt). Bovendien lijken padden een beetje 'gehandicapt': de voorpoten hebben slechts vier (naar binnen gerichte) tenen. De achterpoten hebben wel vijf tenen waartussen zwemvliezen voorkomen, die weinig ontwikkeld zijn.
Maar uiterlijkheden zeggen niet veel bij padden. Die beestje kennen een vrij opvallend seksleven. Padden blijken hevige minnaars te zijn.
In de trekperiode is de paringsdrang bijzonder groot. Zo gebeurt het dikwijls dat de mannetjes al tijdens de trek een wijfje vinden. Als ze hierin slagen, omklemmen ze het wijfje achter de oksels (de zogenaamde amplexushouding) en laten zich door het dikwijls opvallend grotere vrouwtje naar het water vervoeren. Tijdens de voortplantingsperiode hebben de mannetjes duidelijke paarborstels op de binnenkant van de tenen, duim en palm van de voorste ledematen die hun 'greep' versterken. Dikwijls proberen mannetjes zelfs andere mannetjes te omklemmen. Deze reageren hierop met een afweerroep. In het voortplantingswater verstevigen de mannetjes hun omknelling en dikwijls blijven de dieren nog enkele dagen in de amplexushouding. De paargreep kan zo stevig zijn dat achteraf littekens overblijven bij het wijfje. Wanneer andere mannetjes proberen de omknelling te verbreken, duwen de mannetjes hun rivalen weg met hun achterpoten. Soms worden de hormonale prikkels zo gestimuleerd dat een wijfje wordt omkneld door een kluwen van paarlustige mannetjes. Door het gewicht worden de parende dieren dan onder water gedrukt en in sommige gevallen leggen ze zels langzaam maar zeker het loodje als gevolg van verdrinking. De mannetjes die nog geen partner hebben 'bemachtigd', vormen roepkoren die vooral 's nachts te horen zijn. De paringsdrift (of is er veeleer sprake van wanhoop?) van sommige mannetjes kan zo hoog oplopen, dat ze tot alles in staat zijn. Soms tart dit gewoon alle verbeelding. Zo gebeurt het een zeldzame keer dat een pad een amplexus aangaat met een vis! Het is natuurlijk een bizar gezicht om een paddenmannetje te zien zitten, vastgeklemd aan een rondzwemmende vis. Een wel heel ongewoon tafereel vormde een amplexus van een paddenmannetje met een in ontbinding verkerende soortgenoot, waargenomen op paaszondag 27 maart van dit jaar langs de Lesse te Daverdisse.
Duizenden padjes als resultaat
De meeste paringen vinden plaats in maart en de eerste helft van april. Door een speciale houding aan te nemen, geeft het wijfje aan dat ze de eieren gaat afleggen. De eieren worden onmiddellijk na het afzetten bevrucht door het mannetje. Padden zetten geen dril af, maar eisnoeren die soms wel drie meter lang zijn en 2000 tot 6000 eitjes bevatten van elk 1,5 tot 2 mm groot. De eitjes liggen min of meer paarsgewijs naast elkaar in een dubbele streng. Tijdens het afzetten van de eieren verplaatst het vrouwtje zich vrijwel voortdurend en windt daarbij de eisnoeren rond allerlei waterplanten, rietstengels en in het water liggende takken. Daarom is het belangrijk dat er op de voortplantingsplaatsen vrij diepe plekken (0,5 tot 1 meter) met liefst verticale vegetatie aanwezig zijn.
Net als volwassen padden bevatten de eitjes en de larven bufotenine, een giftig bestanddeel dat verhindert dat ze door roofdieren gegrepen worden. Na het afzetten van de eitjes verlaten de wijfjes onmiddellijk de voortplantingsplaats en trekken ze naar hun zomerbiotoop. De mannetjes doen dit pas enkele weken later.
Na ongeveer een week komen de larven uit. Die worden maximaal 3,5 cm lang. Na 2 tot 3 maanden (in juni-juli) gebeurt de gedaanteverwisseling. Op dat moment verlaten de kleine padjes het water; ze zijn dan ongeveer 1-1,5 cm lang. Vaak gebeurt de metamorfose erg geconcentreerd in de tijd, waardoor grote aantallen padjes op enkele dagen tijd het water verlaten. Soms is dat zo opvallend dat men van 'paddenregen' spreekt.
Slachting voorkomen
De trek heeft altijd plaats vanaf de valavond en kan de hele nacht duren. Door de grootschalige en gelijktijdige migratie en de lage snelheid van de dieren, worden jaarlijks duizenden padden overreden bij het oversteken van wegen. Verkeer is veruit de belangrijkste 'vijand' van de gewone pad. Onderzoek heeft aangetoond dat bij een weg waar tien auto's per uur voorbijkomen tijdens de paddentrek dertig procent van de populatie sneuvelt. De Zandloperstraat kent zelfs een veel drukker verkeer en zou de paddenpopulatie in enkele jaren volledig decimeren indien de padden geen 'handje' werden geholpen.
Overal in het Vlaamse land ondernemen vrijwilligers van Natuurpunt acties om deze jaarlijkse slachting te voorkomen. In sommige gevallen zijn duurzame oplossingen mogelijk, zoals de aanleg van faunapassages of het opstellen van schermen die de overtrekkende amfibieën leiden naar ingegraven emmers die dan aan de overkant van de weg worden geleegd. In de Zandloperstraat en omgeving is het door de bijna aaneengesloten (weliswaar open) bebouwing onmogelijk om die eerste twee oplossingen te realiseren. Daarom voeren vrijwilligers van Natuurpunt Gent en de buurtbewoners op initiatief van Natuurpunt Gent al meer dan tien jaar een bijzonder arbeidsintensief werkje uit. Elke avond gaan zij op pad om de wegen af te wandelen en de padden op te rapen en over te zetten. Dit is geen echt duurzame methode, want het overzetten moet elk jaar opnieuw gebeuren. Maar de actie heeft wel een grote educatieve waarde en is laagdrempelig en resultaatgericht. Ze biedt de burger bovendien de mogelijkheid om kennis te maken met een natuurfenomeen als de paddentrek.
Samenwerking met Hyla
Hyla, de herpetologische werkgroep van Natuurpunt Studie v.z.w., coördineert de verschillende amfibieënoverzetacties in Vlaanderen en verzamelt en verwerkt alle gegevens van die acties. Jaarlijks worden in heel Vlaanderen tienduizenden amfibieën veilig de weg overgezet om de tocht naar hun voortplantingsplaats te kunnen voltooien. Ook Natuurpunt Gent meldt de resultaten van de overzetacties aan Hyla door middel van de speciale formulieren die de werkgroep daartoe heeft opgesteld.
